H αντρική φοβία της ντροπής: Αντρική εικόνα, αντρικές δυσκολίες και αντρική θεραπεία.

Ακολουθεί μια αναδιατυπωμένη περίληψη ενός πολύ εύστοχου άρθρου του Psychotherapy Networker σχετικά με τους μηχανισμούς ταυτότητας/προβολής του ανδρισμού αλλά και τον δυσκολιών που προκαλεί στη λήψη βοήθειας αλλά και τους ιδιαίτερους χειρισμούς που απαιτούνται στη θεραπεία με άντρες. Το άρθρο αυτό νομίζω πως περιγράφει με πολύ μεγάλη επιτυχία την κατασκευή της ανδρικής αυτοεικόνας, τη μετάφραση των συναισθηματικών αντιδράσεων του άντρα, της επιρροής του κοινωνικά αναμενόμενου αλλά και των δυσκολιών που προκαλούνται μέσα από αυτούς τους μηχανισμούς σε έναν θεωρητικά ανδροκρατούμενο κόσμο. Αυτό το άρθρο δεν είναι ούτε μόνο για άντρες, ούτε για γυναίκες ούτε για θεραπευτές. Το άρθρο του David Wexler παρουσιάζει αρχικά τις δύο κεντρικές έννοιες που χαρακτηρίζουν το μηχανισμό που καθοδηγεί σε πολλές περιπτώσεις την αντρική συμπεριφορά αλλά και την πηγή των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι άντρες στη λήψη θεραπείας/συμβουλευτικής.

Η φοβία της ντροπής

Ο Wexler αρχικά αναφέρει την περίπτωση ενός πατέρα που συναντά την 11χρονη κόρη του η οποία τον αγκαλιάζει λυπημένη και του λέει ότι της λείπει. Εκείνος στην πραγματικότητα ντρέπεται που η κόρη του είναι λυπημένη και η ντροπή του είναι τόσο μεγάλη που αναζητά ένα λιγότερο επίπονο τρόπο για να φύγει από την ντροπή του. Έτσι αρχίζει να βρίζει τη μητέρα της και πρώην σύζυγό του και το νυν άντρα της θυμωμένος αποφεύγοντας το αίσθημα της ντροπής.

Οι άντρες που έχουν βιώσει τοξικές ποσότητες ντροπής νωρίς στη ζωή τους θα κάνουν οτιδήποτε για να αποφύγουν να ζήσουν αυτή τη ντροπή και πάλι στο μέλλον. Αυτή η ντροπή μπορεί να προέρχεται από οικογενειακές εμπειρίες, εμπειρίες που έχουν από σχέσεις ή από την κοινωνία και το πολιτισμικό πλαίσιο. Ένα ντροπιασμένο παιδί γίνεται ένας υπερευαίσθητος άντρας και οι αισθητήρες του είναι πάντα έτοιμοι να εντοπίσουν την πηγή κάποιας ντροπής. Αυτοί οι μηχανισμοί παρατηρούνται ακόμα πιο έντονα σε άντρες που είναι γενικά απορριπτικοί και αμφισβητούν τους άλλους. Αυτό αποτελεί μια ειρωνεία προσπαθούν να προκαλέσουν στους άλλους αυτό που είναι ο βαθύτερος φόβος τους. Αυτός ο μηχανισμός είναι που ονομάζει ο Wexler "shame-o-phobia" τονίζοντας πως αποτελεί μια σύγχρονη παγκόσμια πανδημία Αυτή η φοβία μη φανούν αδύναμοι ή ακόμα χειρότερα θηλυπρεπείς είναι που οδηγεί τους περισσότερους άντρες να κάνουν τα πάντα για να αποδείξουν τον ανδρισμό τους. Σε μία πρόσφατη έρευνα άντρες χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες και μπήκαν σε παγωμένο νερό. Στην πρώτη μπήκαν άντρες που υποστήριζαν πως το κρύο νερό το αντέχουν περισσότερο οι άντρες λόγω των ανδρικών τους ορμονών, στη δεύτερη μπήκαν άντρες που υποστήριζαν ότι οι γυναίκες αντέχουν περισσότερο στο κρύο λόγω των ορμονών τους για την προστασία των παιδιών και στην τρίτη αυτοί που πίστευαν ότι το φύλο δεν επηρεάζει Όσοι πίστευαν ότι οι άντρες αντέχουν περισσότερο άντεξαν παραπάνω λόγω του φόβου τους ότι ο ανδρισμός τους θα δεχτεί πλήγμα και έτσι "δε θα είναι αρκετά άντρες".

Οι γυναίκες με τη σειρά τους αισθάνονται ντροπή και οι ομοιότητες με πολλές από τις "αντρικές εμπειρίες" είναι αρκετά περισσότερες από ότι οι διαφορές αλλά υπάρχουν κάποιες ριζικές διαφορές που δε θα πρέπει να παραγνωρίζονται από τους θεραπευτές. Οι άνδρες σύμφωνα με την εξελικτική ψυχολογία συνδέονται περισσότερο με την προμήθεια (ο κουβαλητής) και την εκτέλεση (ο κυνηγός) ενώ οι γυναίκες με τάση και τον απολογισμό. Με αυτά τα αρχέγονα κατάλοιπα ο άντρας σήμερα αναζητά την επιτυχία. Χωρίς αυτή δεν είναι αρκετός - ή έτσι νοιώθει.

"Για να μη βιώσει κάποιος ή να περιορίσει το φαινόμενο του φόβου της ντροπής είναι να ρισκάρει να μην είναι "πραγματικά" άντρας παρόλο που είναι". Με αυτή του την παρατήρηση ο Wexler εννοεί να τολμήσει κανείς να μην κάνει το οτιδήποτε για να αποδείξει πως είναι άντρας γιατί αυτό ισχύει και δε χρειάζεται να αποδείξει στον ίδιο ή στους άλλους ότι είναι. Έτσι ο άντρας αποφορτίζεται από τη συναισθηματική φόρτιση που έχουν οι "αποδεικτικές του ανδρισμού του συμπεριφορές" παρόλο που κάποιες από αυτές τις πράξεις μπορεί να παραμείνουν ίδιες.

Ο Σπασμένος Καθρέφτης

Μια μεταφορά από την ατομική ψυχολογία, λέει ο Wexler, η οποία μας βοηθάει στην κατανόηση του φαινομένου του φόβου της ντροπής είναι ο "σπασμένος καθρέφτης". Η ευαισθησία στη ντροπή (να νοιώθουμε ανεπαρκείς, ανάξιοι, άχρηστοι, ασήμαντοι ή ανίκανοι να αγαπηθούν) συχνά κυβερνάται από τα αντικείμενα που θεωρούμε ότι καθρεφτίζουν τους εαυτούς μας στη ζωή. Αυτό λειτουργεί κάπως έτσι: Η αντίδραση των άλλων λειτουργεί σαν καθρέφτης δημιουργώντας μια εικόνα που κυβερνά την αίσθηση που έχουμε για το ποιοι είμαστε. Η ευαισθησία στο καθρέφτισμα αυτού του είδους και ο σπασμένος καθρέφτης δεν είναι αποκλειστικά αντρικό ζήτημα αλλά για τους άντρες αυτό το καθρέφτισμα είναι πιο σημαντικό γιατί καθορίζει την εικόνα που έχουν για το πόσο αποδίδουν άρα και το πόσο αξίζουν. Όταν η εικόνα του καθρέφτη είναι αρνητική (ή λαμβάνεται ως αρνητική) η "αντανάκλαση" μπορεί να προκαλέσει ναρκισσιστικό πλήγμα σε έναν άντρα και να αποτελέσει επίσης ένα χτύπημα στην αίσθηση που έχει για το πόσο επαρκής είναι. Και δεν υπάρχει σημαντικότερος καθρέφτης για έναν άντρα από αυτόν της ερωτικής του συντρόφου (ή του εάν η σχέση είναι ομοφυλοφιλική). Εάν η σύντροφος δεν είναι ικανοποιημένη, εκείνος έχει αποτύχει. Ακόμα και εάν εκείνη κάνει μια κανονική, μη-κακοποιητική κριτική εκείνος ενδέχεται να λάβει το μήνυμα "απέτυχες να με κάνεις χαρούμενη".

Εκτός νόμου η ψυχολογική κακοποίηση στα ζευγάρια.

Στη Γαλλία εκτός νόμου έχει τεθεί η ψυχολογική βία στα ζευγάρια.Σύμφωνα με το νόμο επαναλαμβανόμενες ενέργειες ή λέξεις που θα μπορούσαν να “προκαλέσουν ζημιά στις συνθήκες ζωής του θύματος, να παραβιάσουν τα δικαιώματά του, την αξιοπρέπειά του ή την ψυχική του υγεία” τιμωρούνται με εώς και 3 χρόνια φυλάκιση και πρόστιμο ως και $150.000. Όσοι με απόφαση του δικαστηρίου διατάσσονται να μένουν μακριά από τους πρώην συντρόφους τους υποχρεώνονται να φορούν συσκευές ηλεκτρονικής ανίχνευσης. Ο νόμος που υποστηρίζεται και από συντηρητικούς και από φιλελεύθερους ψηφίστηκε στη Γαλλία αυτό το καλοκαίρι. Σκέψεις υπάρχουν για την εφαρμογή του νόμου και στις Η.Π.Α. Σύμφωνα με τον Αμερικανό ειδικό για θέματα ψυχολογικής κακοποίησης Steven Stosny και στις Η.Π.Α θα πρέπει να ισχύσει ένας ανάλογος νόμος καθώς η ψυχολογική βία μπορεί να έχει σοβαρότερες και πιο μακροχρόνιες συνέπειες από τη σωματική καθώς μειώνει την αίσθηση ελέγχου του ατόμου ενώ ταυτόχρονα προκαλεί μια συνεχώς αυξανόμενη μείωση στην αυτοεκτίμηση Ωστόσο πρόβλημα αποτελούσε για καιρό ο ορισμός του τι είναι ψυχολογική βία. Σύμφωνα με τη γαλλική νομοθεσία στην ψυχολογική κακοποίηση συμπεριλαμβάνεται επιθετικό mail, κείμενο ή μήνυμα φωνής. Ωστόσο σύμφωνα με ψυχοθεραπευτές και ειδικούς της ψυχολογικής κακοποίησης ψυχολογική κακοποίηση μπορεί να είναι οτιδήποτε λαμβάνεται από το θύμα ως κακοποιητικό όμως κάτι τέτοιο δεν ευσταθεί νομοθετικά. Ωστόσο στην Ελλάδα τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά καθώς μόνο ώριμες δεν φαίνεται να είναι οι συνθήκες για μία τέτοια εξέλιξη καθώς μόλις τα τελευταία χρόνια άρχισε η σοβαρότερη αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας και μάλιστα με ελλειπή εφαρμογή. Τι γίνεται όμως όταν η κακοποίηση προέρχεται και από τις δύο πλευρές; Ένας άλλος προβληματισμός είναι ότι πέραν του θετικού που είναι η προστασία του ατόμου ίσως γίνεται πιο εύκολη η δικαστικοποίηση της συζυγικής σχέσης γεγονός που περιορίζει την ανθεκτικότητά της. Ο χρόνος μένει για να φανούν οι αλλαγές που θα φέρει ο νέος νόμος στη γαλλική οικογένεια μακροπρόθεσμα.

Psychotherapy Networker (May/June, 2010)

Πένθος

Σε αυτό το άρθρο θα ασχοληθούμε όσο πιο επιγραμματικά γίνεται με τη διαδικασία του πένθους, τις δυσκολίες, την πιθανή επιπλοκή του πένθους, τις στρατηγικές αλλά και τις μεθόδους με τις οποίες οι οικογενειακοί θεραπευτές συνήθως επιλέγουν να αντιμετωπίσουν ζητήματα πένθους.

Τι είναι πένθος;

Πένθος είναι η στρεσογόνος συναισθηματική, γνωστική, συμπεριφορική και αρκετές φορές σωματική αντίδραση στην απώλεια. Είναι μια φυσιολογική διαδικασία η οποία ορισμένες φορές μπορεί να έχει "επιπλοκές" και να συνδέσει το άτομο με την "ψυχοπαθολογία". Για τις επιπλοκές και για τις διαδικασίες του πένθους θα μιλήσουμε παρακάτω.

Ποια είναι η αναμενόμενη λειτουργία του πένθους;

Για τη λειτουργία του πένθους έχει γίνει εκτενής αναφορά στη βιβλιογραφία. Εδώ θα αναφέρουμε συνοπτικά ορισμένες από τις επικρατούσες αλλά και τις πιο πρόσφατες θεωρίες και έρευνες σχετικά με το πένθος.

Το μοντέλο Kübler-Ross

Το μοντέλο Kubler- Ross αποτελεί την πλέον γνωστή στο ευρύ κοινό θεωρία για τη διαδικασία του πένθους, περισσότερο γνωστό ως "μοντέλο των πέντε σταδίων". Το μοντέλο διατυπώθηκε για πρώτη φορά από την ελβετοαμερικανίδα Elisabeth Kubler- Ross στο βιβλίο της "Στο θάνατο και τη θνησιμότητα" το 1969. Σύμφωνα με το μοντέλο της υπάρχουν 5 στάδια στη διαδικασία του πένθους τα οποία περιγράφονται με τον εξής τρόπο:

1) Άρνηση - Περιγράφεται από αντιδράσεις όπως "Είμαι καλά" , "Αυτό δεν μπορεί να συμβαίνει σε εμένα" και ουσιαστικά αποτελεί "άμυνα" απέναντι στο τραυματικό γεγονός, ενώ στο στάδιο αυτό υπάρχει έντονη προσοχή σε άτομα και καταστάσεις που θα μείνουν πίσω μετά το θάνατο.

2) Θυμός - Περιγράφεται συχνά από αντιδράσεις όπως " Γιατί να συμβεί αυτό σε εμένα; Δεν είναι δίκαιο". Στο στάδιο αυτό το άτομο συνειδητοποιεί πως δεν μπορεί πλέον να αρνείται το τραυματικό γεγονός και λόγω του θυμού είναι πολύ δύσκολο να φροντίσει να κάνει κάτι για απωθημένα συναισθήματα οργής και φθόνου. Οποιοσδήποτε άνθρωπος συμβολίζει ζωή και ενέργεια γίνεται αντικείμενο δυσαρέσκειας και ζήλιας

3) Διαπραγμάτευση - Περιγράφεται συχνά από εκφράσεις " Ας δω τα παιδιά μου να αποφοιτούν και ας πεθάνω μετά" ή "όσο ζήσω θέλω να τα αλλάξω ή να τα κάνω όλα". Άλλες φορές οι φίλοι ή συγγενείς του εκλιπόντος λένε "μπορεί να έφυγε αλλά θα κάνω το όνειρό του πραγματικότητα" ή πηγαίνω εκεί που πήγαινε ή κάνω αυτό που έκανε κ.λ.π. δηλαδή προσπαθούν να διατηρήσουν ένα κομμάτι του νεκρού ζωντανό συχνά αλλάζοντας στάση ζωής (lifestyle)

4) Κατάθλιψη - Περιγράφεται συχνά από εκφράσεις " Είμαι τόσο θλιμμένος, δε με ενδιαφέρει τίποτα", "μου λείπει ο αγαπημένος μου άνθρωπος γιατί να συνεχίσω;" Το άτομο συχνά αποφεύγει επισκέψεις και θέλει να μείνει μόνο του για να θρηνήσει. Στη φάση αυτή είναι σημαντικό να μην παρεμποδίζεται η διαδικασία και να εμποδίζεται το άτομο να θρηνήσει με προσπάθειες του περίγυρου για να "ανέβει" συναισθηματικά γιατί είναι κρίσιμο σημείο για την αποδοχή.

5) Αποδοχή - Στο στάδιο αυτό το άτομο είναι έτοιμο να αντιμετωπίσει την κατάσταση και να παλέψει με την απώλεια. Περιγράφεται καλύτερα από τις εκφράσεις. "Είμαι καλά", "Θα το παλέψω".

Αν και η παραπάνω αναφορά γίνεται προσανατολισμένη κυρίως σε συγγενείς και τον περίγυρο του νεκρού σε περιπτώσεις ανίατης ασθένειας απαντώνται ανάλογες αντιδράσεις από το ίδιο το άτομο που νοσεί ενώ για τους άλλους η διαδικασία έχει ως ένα βαθμό ξεκινήσει πριν το θάνατό του. Επίσης η παραπάνω διαδικασίες περιγράφουν και άλλων ειδών απώλειες π.χ. διαζύγιο.

Σύμφωνα με τη διατύπωση της Kubler- Ross τα στάδια δεν εμφανίζονται πάντα με την παραπάνω σειρά και δεν εμφανίζονται όλα σε όλους αν και δύο τουλάχιστον από αυτά εμφανίζονται σε όλους. Συχνά απαντώνται φαινόμενα "roller coaster" με επιστροφή σε στάδια που έχουν ξαναεμφανιστεί.

Ωστόσο τα τελευταία 10 χρόνια το μοντέλο αυτό δέχεται κριτική από την επιστημονική κοινότητα. Ενδεικτικά αναφέρεται η κριτική του καθηγητή κλινικής ψυχολογίας G. Bonnano του πανεπιστημίου της Columbia που στο βιβλίο του "The Other Side of Sadness: What the New Science of Bereavement Tells Us About Life After a Loss," αναφέρεται σε πλήθος ερευνών στις Η.Π.Α. και άλλα σε άτομα με διαφορετικές πολιτισμικές ταυτότητες όπου έχουν παρατηρηθεί διαφοροποιήσεις σε σχέση με το μοντέλο Kubler- Ross. Ανάλογες παρατηρήσεις έχουν γίνει και σε σχετικές έρευνες του πανεπιστημίου του Yale.

H ποικιλία των αντιδράσεων στο πένθος (G. Bonnano, 2001)

Σύμφωνα με τον Bonnano συχνά απαντώνται "μη-φυσιολογικές" αντιδράσεις στο πένθος. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις τα χαρακτηριστικά που εμφανίζονται περιγράφονται καλύτερα με διαγνώσεις του DSM όπως του μείζονος καταθλιπτικού επεισοδίου ενώ ακόμα συχνότερα απαντώνται διαδικασίες συγκεκαλυμμένου ή ανεβλημένου πένθους οι οποίες αντιμετωπίζονται ως μη-λειτουργικές (αναφέρεται ως παθολογικές) μορφές πένθους. Οι περισσότεροι άνθρωποι παρατηρήθηκε από φαινομενολογικές και άλλες κυρίως ποιοτικές αλλά και ποσοτικές έρευνες πως αντιμετώπιζαν δυσκολίες σε σχέση με τη διαδικασία του πένθους κατά τον πρώτο χρόνο μετά την απώλεια ενώ σε λιγότερες περιπτώσεις η δυσκολία αυτή έπαιρνε τη μορφή χρονιότητας και διαρκούσε για περισσότερο και στις περιπτώσεις αυτές σύμφωνα με το άρθρο η διαδικασία θα πρέπει να αντιμετωπίζεται πλέον σύμφωνα με τις διαγνωστικές κατηγορίες του DSM. Γενικά συχνές δυσλειτουργικές μορφές πένθους ή αντίδρασης στην απώλεια θεωρούνται οι εξής: το χρόνιο πένθος, το συγκεκαλυμμένο πένθος, το καθυστερημένο πένθος, η απουσία πένθους, το παρεμποδισμένο πένθος κ.α.

Tο πένθος σε περιπτώσεις καρκίνου (Gert Inger Ringdal et.al., 2001)

Τα συμπεράσματα αυτής της έρευνας αναφέρονται καθώς η διαδικασία του πένθους σε περιπτώσεις ανίατης νόσου εμφανίζει διαφοροποιήσεις σε σχέση με περιπτώσεις ξαφνικού θανάτου (πχ ανακοπή, άμεσος θάνατος από ατύχημα κ.λ.π.). Αφορά παράγοντες που καθορίζουν τη διαδικασία του πένθους σε συγγενείς ατόμων που νοσούν από καρκίνο. Σύμφωνα λοιπόν με αυτή το πένθος είναι εντονότερο σε γυναίκες σε ότι αφορά το φύλο, σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας σε ότι αφορά την ηλικία και σε περιπτώσεις απώλειας τέκνου σε σχέση με τον οικογενειακό ρόλο. Σύμφωνα με την έρευνα άλλοι παράγοντες όπως ο τόπος θανάτου, το αν μένουν τα παιδιά στο σπίτι και η ανεργία δε φάνηκε να παίζουν κάποιο ρόλο στην ένταση του πένθους. Δυστυχώς αν και αναζητήθηκαν εξειδικευμένες έρευνες για τις πρώτες αιτίες θανάτου στο δυτικό κόσμο (καρδιακές νόσοι, ατυχήματα κ.α.) δεν ήταν δυνατή η εύρεσή τους την παρούσα χρονική στιγμή. Ιδιαιτερότητες εμφανίζονται και στο πένθος που σχετίζεται με χρήση ουσιών και αυτοκτονία (βλ. σχετικό άρθρο Νο 7)

Πένθος και μνήμη (Gerd Inger Ringdal et.al.,2001)

Σε μία άλλη έρευνα του Gerd Inger Ringdal (2001) φάνηκε πως οι άνθρωποι με ολοκληρωμένη τη διαδικασία του πένθους ανακαλούν περισσότερο αυτοβιογραφικές μνήμες σχετικές με την απώλεια σε σχέση με όσους βρίσκονται ακόμα σε πένθος ωστόσο οι μνήμες αυτές είναι περισσότερο εξασθενημένες και αυτοκατασκευασμένες σε δεύτερο χρόνο δηλαδή κατά την πάροδο του χρόνου μετά το βίωμα της απώλειας. Τέλος άνθρωποι με ολοκληρωμένο πένθος έχουν μεγαλύτερη εγκαθίδρυση στόχων που πηγάζουν από την απώλεια σε σχέση με τους πρώτους.

Πρόσθετες πληροφορίες για πένθος ενηλίκων

Από διαχρονικές έρευνες έχει φανεί πως το πένθος διαρκεί περισσότερο σε χήρους (σε ότι αφορά την απώλεια συντρόφου) (2-3 χρόνια) ενώ είναι μια διαδικασία πολύ πιο ανολοκλήρωτη από ότι συνήθως εκτιμάται από τους ειδικούς ψυχικής υγείας. Οι άντρες ενδέχεται να παρουσιάζουν μεγαλύτερες δυσκολίες με το πένθος λόγω της περιορισμένης συναισθηματικής έκφρασης που επιτάσσουν οι κοινωνικές κατασκευές και για αυτό εμφανίζουν συχνά μεγαλύτερο διάστημα πένθους σε σχέση με τις γυναίκες που έχουν πιο έντονες αντιδράσεις.

Η συστημική οπτική για το πένθος και η αντιμετώπιση στο πλαίσιο της οικογενειακής θεραπείας και συμβουλευτικής.

Είναι περιττό νομίζω στο σημείο αυτό να αναφέρουμε πως σε περιπτώσεις αρνητικής έκβασης του πένθους και ανάπτυξης έντονης συμπτωματολογίας που φέρνει το άτομο αντιμέτωπο με τη δυσκλειτουργία η φαρμακοθεραπεία είναι πιθανό να ενδείκνυται για τον περιορισμό των συμπτωμάτων ώστε να καταστήσει το άτομο ικανό να διαχειρηστεί τη δυσκολία του μέσω της ψυχοθεραπείας.

Η συστημική προσέγγιση εστιάζει στην ατομικότητα του πένθους λαμβάνοντας υπόψιν το οικογενειακό πλαίσιο και τις αντιδράσεις του στο εδώ και τώρα. Αναγνωρίζει ότι αλλαγές στις οικογενειακές σχέσεις δημιουργούν κρίση στην συγκατασκευή του εαυτού.

Συχνά για τον/την σύντροφο του εκλειπόντος ενδείκνυται η θεραπεία ζεύγους (με αναπαράσταση του νεκρού συντρόφου). Σε ότι αφορά τα παιδιά κρίσιμα χαρακτηριστικά είναι το στάδιο ανάπτυξης του παιδιού, οι οικογενειακές σχέσεις, η κουλτούρα, η θέση και η σειρά γέννησης του παιδιού, η ικανότητα της οικογένειας να επανακτήσει ισορροπία χωρίς να εμποδίζει την εξέλιξη του παιδιού. Επίσης παρατηρούνται διαφορές και πρέπει να λαμβάνονται υπόψιν τα γνωστικά χαρακτηριστικά του εξελικτικού σταδίου, η αντοχή αυτών που φροντίζουν στις εκδηλώσεις πένθους του, οι ανάγκες του, οι προβολές και οι συχνά διαστρευλωμένες οδηγίες των ενηλίκων στους οποίους στηρίζεται. Οι τελευταίες παρατηρήσεις που αφορούν το παιδί δεν αναφέρονται μόνο στην οικογενειακή θεραπεία.

Σύμφωνα με τη συστημική θεωρία μια οικογένεια δεν αποτελείται μόνο από άτομα αλλά και από σχέσεις μεταξύ των ατόμων. Όλα μαζί συνθέτουν την οργάνωση του οικογενειακού συστήματος. Η αίσθηση συνοχής και σταθερότητας είναι απαραίτητη για την προσαρμογή των οικογενειών σε αλλαγές.

Παρακάτω αναφέρονται κεντρικά χαρακτηριστικά για τις διάφορες προσεγγίσεις της οικογενειακής θεραπείας σε σχέση με το πένθος:

Στρατηγική- Συστημική Προσέγγιση: Έμφαση στην συγκατασκευή κοινής πραγματικότητας

Τα συμπτώματα αποτελούν προσπάθεια για προσαρμογή και σταθερότητα.

Διαγενεαλογική Προσέγγιση: Έμφαση στην οικογενειακή ιστορία και πώς εμπλέκεται στο εδώ-και-τώρα των οικογενειακών σχέσεων.

Δομική Προσέγγιση: Επικεντρώνεται σε μοτίβα οργάνωσης που χαρακτηρίζουν λειτουργικές οικογένειες αλλά λείπουν από διαταραγμένες οικογένειες.Ιεραρχική οργάνωση

Ξεκάθαρα όρια μεταξύ υποσυστημάτων. Καθαρότητα στους ρόλους.

Εύκαμπτη επικοινωνία μεταξύ υποσυστημάτων.

Η απώλεια είναι μια από τις δυσκολότερες καταστάσεις που μπορεί να αντιμετωπίσει ένας άνθρωπος και αποτελεί ένα ιδιαίτερα στρεσογόνο παράγοντα συχνά για ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα ενώ ορισμένες φορές οδηγεί στην ανάπτυξη χρόνιων συμπτωμάτων. Αποτελεί όμως αρκετές φορές και μια ευκαιρία για να συνδεθεί το άτομο και η οικογένεια με την ψυχοθεραπεία αντλώντας ανακούφιση, αυτογνωσία για τη ζωή του ατόμου και της οικογένειας, αναπλαισίωση της ζωής μετά την απώλεια, βαθιά κατανόηση των δυναμικών που αναπτύσονται, βαθύτερη γνώση των οικογενειακών δυναμικών πριν την απώλεια, αλλαγή και προοπτική. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως το πένθος είναι ένα "διάλειμα" ανάμεσα στο πριν και το μετά και η βαθύτερη κατανόηση και των δύο είναι αναπόσπαστο κομμάτι της εξέλιξής μας. Η σημαντικότερη όμως συνεισφορά της ψυχοθεραπείας στο ζήτημα της απώλειας είναι η ενθάρυνση της έκφρασης των συναισθημάτων, η αποδοχή και η παροχή ενός ασφαλούς τόπου και χρόνου για όλα τα παραπάνω.

Το ίδιο ισχύει και για τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν τον ενδεχόμενα επερχόμενο θάνατο. Η "ασθένεια" δεν αποτελεί μια σωματική κατάσταση. Τις περισσότερες φορές η ανάπτυξή της αλλά και η αντιμετώπισή της βασίζονται τόσο σε βιολογικούς (π.χ. έκθεση σε καρκινογόνες ουσίες, διατροφή, γονίδια) όσο και σε ψυχοκοινωνικούς παράγοντες (π.χ. διαχείρηση στρες, δομή προσωπικότητας, αντιλήψεις για το ιδανικό, τη ζωή και το θάνατο, αντιλήψεις για την έκφραση συναισθημάτων, οικογενειακές αξίες και προσδοκίες κ.α.). Ο φόβος για το θάνατο θεωρείται από πολλούς η πρωταρχική εσωτερικευμένη πηγή τόσο του φόβου όσο και του άγχους. Συνεπώς η επιστημονική ψυχοθεραπευτική αντιμετώπισή του θα πρέπει να είναι κομμάτι της γενικότερης περίθαλψης του ατόμου και της οικογένειάς του.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

1. Freed PJ, Yanagihara TK, Hirsch J, Mann JJ. (2009). Neural mechanisms of grief regulation. Biol Psychiatry. 66(1):33-40. PMID 19249748
2. Clinical Psychology Review, Volume 21, Issue 5, July 2001, The varieties of grief experience Pages 705-734
   George A. Bonanno, Stacey Kaltman
3. Journal of Pain and Symptom Management, Volume 22, Issue 6, December 2001, Factors Affecting Grief Reactions in Close Family Members to Individuals Who Have Died of CancerPages 1016-1026
4. Journal of Pain and Symptom Management, Volume 24, Issue 1, July 2002, Family Satisfaction with End-of-Life Care for Cancer Patients in a Cluster Randomized Trial, Pages 53-63
5. Clinical Psychology Review, Volume 21, Issue 5, July 2001, The varieties of grief experience Pages 705-734, George A. Bonanno, Stacey Kaltman
   
   

Διπολική διαταραχή

Φώτο: Ο διάσημος πίνακας του Vincent Van Gogh (1853-1890) "Η Έναστρη Νύχτα" (The Starry night). Ο Van Gogh έπασχε από διπολική διαταραχή. Πιστεύεται ότι οι χαρακτηριστικοί κυματισμοί που εμφανίζονται στον πίνακα αντιπροσωπεύουν τα συμπτώματα της διαταραχής και την εναλλαγή ή τη συνύπαρξη μανίας και κατάθλιψης.

"Ψυχή που τραμπαλίζεται όπως ένα καράβι, που μιά βυθίζεται στα φουρτουνισμένα κύματα και μια προβάλει στην επιφάνεια προκλητικά και αυθάδικα" (Α. Πλεύρη, 2008)

"Διάσημοι" και διπολική διαταραχή:

Ludwig Von Beethoven,Tim Burton, Francis Ford Copolla, Jimi Hendrix, Janis Joplin

Sylvia PlathWinston Churchill,Johann Goethe,Graham Green,Sting, Victor Hugo

Πλάτωνας (σύμφωνα με περιγραφές του Αριστοτέλη), Abraham Lincoln

Merilin Monroe, Isaac Newton, Άγιος Ιωάννης (σύμφωνα με αναφορές)

Kurt Cobain (Nirvana), Mel Gibson (ηθοποιός)

Ozzy Osbourne (Black Sabbath)

Edgar Alan Poe

Jean Claude Van Damme

Virginia Woolf

Herman Hesse

Axl Rose (Guns N Roses)

Ben Stiller

Jim Carrey

Robin Williams

Sinnead O' Connor

κ.α.

Παρακάτω θα γίνει μια περιγραφή της διπολικής διαταραχής. Σε αυτό το άρθρο προτίμησα να μη χρησιμοποιήσω για να την ορίσω τα διαγνωστικά κριτήρια αλλά να επιχειρήσω ένα πιο περιγραφικό τρόπο θέλοντας να αποφύγω την όποια τυποποίηση και ψυχρότητα μεταδίδει η απλή αναφορά διαγνωστικών κριτηρίων. Εξάλλου πάντα αναφέρω πως τα διαγνωστικά κριτήρια ούτε ευαγγέλιο είναι, ούτε παρατίθενται για αυτοδιάγνωση μια και δεν είναι το ακλόνητο κριτήριο για μία διάγνωση αλλά ένας "μπούσουλας" για τον ορισμό μιας κατάστασης που περιγράφει μία και μόνο παράμετρο της προσωπικότητας ενός ανθρώπου. Όπως σε όλα τα άρθρα που αναρτώνται περιγράφεται η βάση ενός φαινομένου, μιας διαταραχής ή άλλης κατάστασης. Πίσω από αυτή τη σύντομη περιγραφή υπάρχει ένας τεράστιος όγκος μελετών που αφορούν τόσο του παράγοντες εμφάνισης όσο και τη θεραπεία κάθε διαταραχής ή άλλης κατάστασης.

Τι είναι διπολική διαταραχή;

Η Διπολική διαταραχή (σύγχρονος όρος) ή μανιοκατάθλιψη (παλαιότερος όρος) είναι μια από τις πιο σοβαρές ψυχικές διαταραχές σε ότι αφορά τόσο την καταπόνηση που δέχεται το άτομο στο οποίο εμφανίζονται τα συμπτώματά της όσο και την επικινδυνότητα σε θέματα προσωπικής ασφάλειας κατά κύριο λόγο του ίδιου του ατόμου. Συχνά περιγράφεται ως ένα συναισθηματικό roller coaster.

Κύριο χαρακτηριστικό της διαταραχής είναι η φασικότητα με εναλλαγή από φάσεις κατάθλιψης (low) σε φάσεις μανίας(high). Η κάθε φάση μπορεί να διαρκεί από μερικές ώρες ως και μήνες ενώ συχνά μεσολαβούν διαστήματα χωρίς μανία και κατάθλιψη (νορμοθυμία). Σε σπάνιες περιπτώσεις η μανία και η κατάθλιψη συνυπάρχουν την ίδια χρονική περίοδο ή εναλλάσσονται με τόσο μικρή συχνότητα ώστε να μοιάζει πως συνυπάρχουν. Ορισμένες φορές μπορεί να εμφανιστούν και ψυχωσικά συμπτώματα (απώλεια επαφής με την πραγματικότητα, ψευδαισθήσεις κ.α.) αυτό συμβαίνει συχνότερα στη φάση της μανίας στον τύπο Ι όμως δεν αποτελεί κανόνα.

Βασική πηγή της διαταραχής αποτελεί η συναισθηματική διακύμανση όμως παρασύρει και τις υπόλοιπες λειτουργίες (σκέψη, αντίληψη, σωματικές λειτουργίες).

Στην κατάθλιψη έχουμε αναφερθεί σε προηγούμενο άρθρο. Η μανία είναι ένας όρος που έχει χρησιμοποιηθεί ευρύτατα από Μ.Μ.Ε. μέχρι ανθρώπους του κινηματογράφου με τρόπο εντελώς λανθασμένο. Η μανία δεν εμφανίζεται ποτέ μόνη της (παραμόνο ως φάση της διπολικής διαταραχής). Χαρακτηρίζεται από υπερδιέγερση, συναισθηματική ευφορία, αυξημένη αυτοπεποίθηση, υπερδραστηριότητα, περιορισμό του ύπνου, συμπεριφορές υψηλού ρίσκου (τζόγος, υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, χρήση ουσιών, επικίνδυνη οδήγηση κ.α.). Ωστόσο συχνά η φασικότητα δεν περιλαμβάνει μανία όπως στη διάγνωση τύπου Ι αλλά υπομανία ή υπερθυμία ( διάγνωση τύπου ΙΙ με κυρίαρχα τα καταθλιπτικά συμπτώματα ή κυκλοθυμική διαταραχή). Υπομανία επίσης συχνά εμφανίζουν συγγενείς ατόμων με διπολική διαταραχή και τους προικίζει με δημιουργικότητα και αισιοδοξία. Αν οι άνθρωποι αυτοί έχουν δομημένη προσωπικότητα μπορούν να πετύχουν σε κάθε τομέα και συχνά στις τέχνες. Τα προαναφερθέντα συμπτώματα ή παρόμοια τέλος δε θα πρέπει να εμφανίζονται ως συνέπεια φυσικών αιτίων (π.χ. μετά από κρανιοεγκεφαλική κάκωση ή σωματική ασθένεια) ή χρήση ουσιών ή φαρμάκων. Σε καμία περίπτωση η μανία δεν αφορά μία κατάσταση στην οποία το άτομο κατά κανόνα διαπράττει έγκλημα όπως έχει αφήσει να εννοηθεί μια μεγάλη μερίδα του τύπου ή του κινηματογράφου στο παρελθόν.

Είναι σημαντικό το συναίσθημα και η συμπεριφορά του να εξεταστούν μέσα από τη πάροδο του χρόνου και όχι βάσει απλής παρατήρησης μίας άσχημης περιόδου. Πρόχειρες διαγνωστικές πρακτικές μπορούν εύκολα να οδηγήσουν σε λανθασμένη διάγνωση Σχιζοφρένιας (όταν παρουσιάζονται ψυχωτικά συμπτώματα) ή Κατάθλιψης (όταν παρουσιάζεται κατάθλιψη και δεν εξετάζεται το ιστορικό υπομανίας/μανίας)

Συχνότητα εμφάνισης

Όπως παρατηρείται και σε ορισμένες άλλες διαταραχές η συχνότητα εμφάνισης της διπολικής διαταραχής παρουσιάζει μικρή διακύμανση μεταξύ των διαφόρων χωρών γεγονός που πιθανόν να αναδεικνύει έναν ισχυρό βιολογικό-γεννετικό παράγοντα στην εμφάνισή της αν και σε γενικές γραμμές μπορούμε να πούμε πως εμφανίζεται συχνότερα σε "χώρες του νότου" παρά σε δυτικές χώρες (Δ. Ευρώπη, Καναδάς, Η.Π.Α. Αυστραλία). Το ποσοστό αυτό εντοπίζεται περίπου στο 1% ενώ φτάνει ως το 5% αν συμπεριληφθούν τα κυκλοθυμικά επεισόδια.

"Αίτια"

Όπως αναφέρω και πιο πάνω υπάρχουν έντονες ενδείξεις ότι η διαταραχή έχει κληρονομική-βιογεννετική βάση (τρέχει στις οικογένειες). Δε θα είχε νόημα να αναφερθούμε εκτενώς στο πλήθος ερευνών που εμπλέκουν γονίδια όπως τα P2RX7 και TPH1 κ.α. στην εμφάνιση της διαταραχής.Παρόλα αυτά είναι βέβαιο πως ψυχοκοινωνικοί παράγοντες όπως η δομή της προσωπικότητας του ατόμου (π.χ. αν παρουσιάζει ή όχι μεθοριακά χαρακτηριστικά), πιθανή συνοσηρότητα (π.χ. τοξικοεξάρτηση), παρουσία έντονων στρεσσογόνων παραγόντων, οικογενειακή ιστορία και δομή κ.α. επηρεάζουν καθοριστικά τόσο στην εκδήλωση όσο και στην πορεία της διαταραχής.

Θεραπεία

Ακόμα δεν υπάρχει τρόπος πλήρους θεραπείας. Αυτό δε σημαίνει όμως πως δεν υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι εμφανίζουν πλήρη εξαφάνιση των συμπτωμάτων μετά από αγωγή ή άνθρωποι που εξασφαλίζουν ικανοποιητική λειτουργικότητα εργασιακά και κοινωνικά. Η φαρμακευτική αγωγή περιλαμβάνει συνήθως σταθεροποιητές διάθεσης, αντικαταθλιπτικά κ.α. Ψυχοθεραπευτικά οι παρεμβάσεις έχουν σαν κύριο στόχο την ενημέρωση για τη δομή και τη λειτουργία της διαταραχής, την οργάνωση, αλλά και την έγκαιρη αναγνώριση υποτροπών. Η σταθερότητα και η οργάνωση είναι καθοριστικής σημασίας στόχοι των περεμβάσεων. Από εκεί και πέρα ισχύει ότι και με τους υπόλοιπους ανθρώπους που ζητούν ψυχοθεραπεία.

Αυτοκτονικότητα

Κλείνοντας να αναφέρουμε πως η κακή διάγνωση της διπολικής διαταραχής τύπου ΙΙ η οποία είναι συχνή (γίνεται διάγνωση μείζονος κατάθλιψης) είναι κρίσιμη καθώς η συγκεκριμένη διαγνωστική κατηγορία σχετίζεται άμεσα με επεισόδια αυτοκτονίας και θα πρέπει να δίνεται ιδιαίτερα μεγάλη προσοχή. Η αυτοκτονία σε περιπτώσεις διπολικής τύπου ΙΙ είναι μακράν συχνότερη από ότι στην περίπτωση της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής. Συνολικά η αυτοκτονικότητα σε άτομα με διπολική διαταραχή εμφανίζεται ως και 20 φορές πιο αυξημένη από ότι στο γενικό πληθυσμό.

Δημιουργικότητα - Στόχοι και γνωστικές λειτουργίες

Σε γενικές γραμμές έχει φανεί πως η διπολική διαταραχή σχετίζεται άμμεσα με τη δημιουργικότητα (συχνά στο χώρο των τεχνών), την επίτευξη στόχων (σε φάση υπομανίας) και την αυξημένη γνωστική λειτουργικότητα (λεκτική μνήμη, προσοχή). Σε ότι αφορά τις τέχνες ιδιαίτερα ευδιάκριτα είναι τα χαρακτηριστικά της διαταραχής σε πλήθος μουσικών (κλασσικών και μοντέρνων), έργων τέχνης κ.α.

Συνοψίζοντας θα μπορούσαμε να δώσουμε με ένα παράδειγμα την εικόνα ενός ανθρώπου με διπολική διαταραχή με τον εξής τρόπο. Σκεφτείτε κάποιον ο οποίος νοιώθει πάρα πολύ σπουδαίος, με πάρα πολύ μεγάλες δυνατότητες, σκέφτεται να κάνει ένα τεράστιο άλμα το οποίο με την ενέργεια και την αυτοπεποίθηση που έχει μπορεί να υποστηρίξει και πάνω που είναι έτοιμος να το πραγματοποιήσει κάτι του μπαίνει εμπόδιο, αρχίζει να νοιώθει άχρηστος, να σκέφτεται πως δεν είναι ικανός να κάνει τίποτα και να πέφτει σε ένα κρεβάτι. Στην πραγματικότητα το συναίσθημά του τον παρασύρει σε ενέργειες που λίγο μετά σαμποτάρει παρασύροντάς τον σε σκέψεις μεγαλείου και πλήρους αναξιότητας σε συμπεριφορές υποστήριξης σχεδίων και εικονικές ή πραγματικές αποτυχίες. Σαν κάποιον που αποφασίζει και νοίωθει έτοιμος να ανέβει στο Έβερεστ τρέχοντας και στα 5000 πόδια σκοντάφτει και απογοητεύεται τόσο που αποφασίζει να πηδήξει εκεί από όπου ξεκίνησε....για να ξαναπροσπαθήσει λίγο μετά. Σαν το πέταγμα του Ίκαρου. Κάποιοι τα καταφέρνουν κάποιοι όχι. Είναι ένα απλουστευτικό παράδειγμα το οποίο αποδίδει σε μεγάλο βαθμό την εικόνα της διπολικής διαταραχής.

Ελληνική Διπολική Οργάνωση

http://www.bipolar.gr/

Θυμάμαι τις μέρες from edo on Vimeo.
Από 1.40 ως 2.23 μπορείτε να δείτε σχηματικά τις φάσης μανίας και υπομανίας στη διπολική τύπου Ι και ΙΙ καθώς και στην κυκλοθυμία. Κάτω δεξιά μπορείτε να μεγαλώσετε την εικόνα.



Χαρακτηριστική μουσική του Beethoven (Σονάτα του Φεγγαρόφωτου) με εναλλαγές (high - low), κυρίως σε ότι αφορά την επιλογή στις νότες και λιγότερο σε ότι αφορά την ταχύτητα, και πίνακες του Van Gogh. Υπάρχουν και άλλες χαρακτηριστικές μουσικές του Beethoven όπως στη Σονάτα του Φεγγαρόφωτου Νο.14 - 27 Ophus 27 Νο.2 που διακρίνεται εντονότερα το μανιακό στοιχείο.

Ανθρώπινες σχέσεις και συγκρούσεις

Στο παρακάτω άρθρο γίνεται μια προσπάθεια να κατανοηθούν οι μηχανισμοί σύγκρουσης που εμφανίζονται σε ανθρώπινες δυάδες με κύρια τη σύγκρουση στην ερωτική σχέση δύο συντρόφων αλλά και τους μηχανισμούς που συχνά αναπτύσσονται μετά από αυτή. Παρακάτω δε θα γίνει αναφορά στις μεθόδους θεραπείας ζεύγους πιθανόν όμως αυτό να γίνει στο μέλλον. Βασική πηγή για το συγκεκριμένο άρθρο αποτελεί το βιβλίο του Irvin Yalom |"Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας" καθώς θεωρώ πως εκεί αναπτύσσονται με μεγάλη σαφήνεια μηχανισμοί οι οποίοι απαντώνται και στις ερωτικές σχέσεις και γενικά στις δυαδικές σχέσεις.

1. Έναρξη σύγκρουσης - Αρχικό ερέθισμα

Η έναρξη μιας σύγκρουσης μεταξύ δύο ερωτικών συντρόφων συχνά είναι η απιστία, η κριτική, η αίσθηση πως δε μας καταλαβαίνουν, η ανασφάλεια, η υποτίμηση, ο οικονομικός σχεδιασμός της οικογένειας, οι ρόλοι που αναπτύσσονται μέσα σε αυτή, μια άλλη διαφωνία κ.α. Αυτά τουλάχιστον αναφέρουν οι άνθρωποι που άλλες φορές ζητούν βοήθεια, άλλες φορές υιοθετούν ένα τρόπο συνεργατικής λήξης της έντασης και άλλες αποφασίζουν να χωρίσουν.

Συνήθεις μηχανισμοί ανάπτυξης εχθρότητας:

2. Η μεταβίβαση

Το άτομο ανταποκρίνεται μέσα στη σχέση όχι με βάση την πραγματικότητα αλλά με βάση μια εικόνα του άλλου διαστρεβλωμένη από προηγούμενές του σχέσεις ή και τρέχουσες διαπροσωπικές του ανάγκες και φόβους.

3. Προβλητική ταύτιση

Είναι μια ασυνείδητη διεργασία που συνίσταται στην προβολή κάποιων εσωτερικών χαρακτηριστικών μας (τα οποία όμως έχουμε αποκηρύξει) σε έναν άλλον, για τον οποίο στη συνέχεια νιώθουμε μια αλλόκοτη έλξη-απώθηση.

4. Ευάλωτη αίσθηση του εαυτού

Ορισμένες φορές οι άνθρωποι σε μόνιμη βάση ή λόγω έκτακτων εξωτερικών συνθηκών ή ακόμα και για λόγους υγείας σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να έχουν την αίσθηση πως ο εαυτός του είναι ευάλωτος. Στην κατάσταση αυτή μπορεί να αντιδράσουν με οργή όταν βιώσουν ντροπή ή απόρριψη, και ενδέχεται να επιδιώξουν να ενισχύσουν το ανάστημά τους μέσα από την εκδίκηση ή τον διαπροσωπικό εξαναγκασμό. Ορισμένες φορές ο θυμός μπορεί να είναι μια απεγνωσμένη αντίδραση στην αίσθηση διάλυσης που έχει ένας άνθρωπος, όταν έρχεται αντιμέτωπος με τη διαπροσωπική απόρριψη, προκειμένου ν' αποφύγει τη συνολική συναισθηματική κατάρρευση.

5.

Ο ανταγωνισμός και ο φθόνος

Ο ανταγωνισμός και ο φθόνος μπορούν επίσης να είναι αιτίες σύγκρουσης. Δύο ερωτικοί σύντροφοι μπορεί να ανταγωνίζονται για ρόλους ή για αναγνώριση. Συχνά ακούμε τις εκφράσεις "ποιος θα έχει τον έλεγχο" ή "ποιος θα έχει το πάνω χέρι".

Η κλιμάκωση μιας σύγκρουσης

Από τη στιγμή που θα ξεκινήσει, ανεξάρτητα από τη πηγή της, η διαφωνία ακολουθεί μια προβλέψιμη ακολουθία...

Οι ανταγωνιστές αναπτύσσουν την πεποίθηση ότι οι ίδιοι έχουν δίκιο και οι άλλοι άδικο, ότι οι ίδιοι είναι καλοί και οι άλλοι είναι κακοί. Όπου υπάρχουν τέτοιες αντίθετες πεποιθήσεις που υπερασπίζονται με βεβαιότητα, διαθέτουμε όλα τα συστατικά για μια βαθιά και συνεχή ένταση που μπορεί να οδηγήσει και σε αδιέξοδο.

Συνήθως αυτό που συμβαίνει είναι μια διακοπή στην επικοινωνία. Οι δυο πλευρές παύουν να ακούν η μια την άλλη, επενδύοντας περισσότερο στην επιβεβαίωση των πεποιθήσεών τους, παρά στην κατανόηση του άλλου. Είναι μάλιστα πιθανό τα λόγια και η συμπεριφορά του άλλου να διαστρεβλώνονται ασυνείδητα, για να χωρέσουν σε μια άποψη που έχει εγκατασταθεί εκ των προτέρων. Π.χ. τυχόν χειρονομίες συμφιλίωσης μπορεί να εκλαμβάνονται ως απατηλά τεχνάσματα. Η βάση αυτής της ακολουθίας είναι η δυσπιστία.

Για μια επιτυχημένη διαχείριση της σύγκρουσης, πρωταρχική προϋπόθεση είναι η συνεκτικότητα Τα μέλη θα πρέπει να αναπτύξουν ένα αίσθημα αμοιβαίας εμπιστοσύνης και σεβασμού κα να φτάσουν να εκτιμούν τη μεταξύ τους σχέση

ως ένα σημαντικό μέσο για την κάλυψη των προσωπικών τους αναγκών.

Πρέπει να κατανοήσουν τη σπουδαιότητα της διατήρησης της επικοινωνίας και της απευθείας συναλλαγής μεταξύ τους, όσο κι αν θυμώνουν. Πρέπει να μάθουν να προχωρούν πέρα από τη χρήση χαρακτηρισμών και να είναι πρόθυμα να ψάξουν βαθύτερα μέσα τους και να κατανοήσουν τον ανταγωνισμό τους. Πρέπει να είναι ξεκάθαρο πως είναι μαζί για να καλύψουν βασικές συναισθηματικές και σεξουαλικές κατα βάση ανάγκες ή μια αρμονική συμβίωση και

όχι για να κατατροπώσουν ή να γελοιοποιήσουν τον άλλο.

Η ενσυναίσθηση είναι ένα σημαντικό στοιχείο για την επίλυση των συγκρούσεων και διευκολύνει τον εξανθρωπισμό της μάχης. Όταν ένας άνθρωπος είναι σε θέση να εκτιμήσει κάποιες πτυχές του παρελθόντος του αντιπάλου που έχουν συμβάλει στην τωρινή του στάση, τότε η θέση του αντιπάλου όχι μόνο αποκτά νόημα, αλλά ενδέχεται ακόμα και να φανεί σωστή.

Πρέπει να σημειωθεί ότι τελικός σκοπός των θεραπευτικών παρεμβάσεων ζεύγους δεν είναι η μόνιμη κατάργηση της σύγκρουσης, αλλά ούτε και η ασυγκράτητη έκφραση οργής. Η δουλειά του θεραπευτή είναι να χαλιναγωγεί τη σύγκρουση και να τη χρησιμοποιεί εποικοδομητικά στην υπηρεσία της ωρίμασης. Μια σημαντική αρχή είναι να βρει κανείς το σωστό επίπεδο: η πολύ μεγάλη σύγκρουση είναι αντιπαραγωγική, το ίδιο και η πολύ μικρή. Επίσης το κάθε μέλος της σχέσης έχει διαφορετικό βαθμό αντοχής απέναντι στη σύγκρουση.

Η θεραπευτική χρήση της σύγκρουσης, όπως και κάθε συμπεριφοράς στο εδώ-και-τώρα, είναι μια διαδικασία σε δύο βήματα: βίωμα (έκφραση συναισθήματος) και στοχασμός πάνω στο βίωμα. Αν ο θεραπευτής μετακινήσει το ζευγάρι από το πρώτο στο δεύτερο στάδιο, είναι πιθανό αυτό να ελέγξει τη σύγκρουση, και θα δημιουργήσει ένα χώρο για στοχασμό (a space for reflection) όπου τα μέλη μπορούν να διερευνήσουν την αμοιβαία συμβολή τους στη σύγκρουση.

Σχεδόν πάντοτε δυο μέλη που νιώθουν μεγάλο ανταγωνισμό μεταξύ τους, μπορούν να αποδειχτούν πολύτιμα το ένα για το άλλο. Η σύγκρουσή τους είναι ένδειξη ότι είναι σημαντικοί ο ένας για τον άλλον και αυτό μπορεί να αυξήσει την αυτοεκτίμησή τους. Επίσης πάνω στο θυμό του ο ένας μπορεί να επισημάνει στον άλλον σημαντικές (αν και δύσπεπτες) αλήθειες ή οι πολλές αμοιβαίες προβολές να τους προσφέρουν την ευκαιρία να αποκαλυφθούν κρυμμένα κομμάτια του εαυτού τους. Οι θεραπευόμενοι σύντροφοι μπορούν να πάρουν και άλλο ένα σημαντικό μάθημα: ότι οι άλλοι μπορεί να αντιδρούν αρνητικά σε κάποιο γνώρισμα τους ή στάση τους, και όμως να συνεχίζουν να τους εκτιμούν.

Για τους θεραπευόμενους που στο παρελθόν δεν ήταν ικανοί να εκφράσουν θυμό, η θεραπεία μπορεί να χρησιμεύσει ως ένα πεδίο δοκιμών, για να αναλάβουν ρίσκα και να μάθουν ότι μια τέτοια συμπεριφορά δεν είναι ούτε επικίνδυνη ούτε απαραίτητα καταστροφική. Τα μέλη θα μάθουν επίσης ότι μπορούν να αντέχουν τις επιθέσεις και την πίεση των άλλων. Η συναισθηματική ανθεκτικότητα και η υγιής μόνωση μπορεί να είναι προϊόντα της δουλειάς που γίνεται γύρω από τη σύγκρουση.

Άνθρωποι με μεγάλη επιθετικότητα μπορούν να διδαχτούν κάποιες από τις διαπροσωπικές συνέπειες της ανεξέλεγκτης έκφρασης των σκέψεών τους, να συνειδητοποιήσουν το αυτοϋπονομευτικό μοτίβο της συμπεριφοράς τους, να μάθουν παρά το θυμό τους να παραμένουν σε μια σχέση που είναι ωφέλιμη και για τις δυο πλευρές, και να βοηθηθούν να εκφράζουν το θυμό τους πιο άμεσα και πιο δίκαια.

Υπάρχουν και έμμεσοι και αυτοϋπονομευτικοί τρόποι διαπληκτισμού, όπως το μοτίβο όπου ο θεραπευόμενος είναι ικανός να βλάψει με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο τον εαυτό του, με την ελπίδα ότι θα προκαλέσει ενοχή στον άλλον – «κοίτα τι μου έκανες», μοτίβο που έχει τις ρίζες του ως πίσω στην πρώιμη παιδική ηλικία και απαιτείται πολλή θεραπευτική δουλειά για να αλλάξει.

Συχνά οι άνθρωποι πριν χωρίσουν έχουν αρνηθεί την ενήλικη επιλογή της προσπάθειας της σχέσης πιστεύοντας στη φαντασίωση μιας σχέσης χωρίς δυσκολίες που θα τους κάνει ευτυχισμένους. Η πραγματικότητα είναι πως η επόμενη σχέση θα μπει μοιραία κάποια στιγμή σε δυσκολίες ενώ έχει πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να διαλυθεί. Η λύση για τον ενήλικο άνθρωπο είναι να αποχωριστεί από τις φαντασιώσεις του και να προσπαθήσει με βοήθεια ή χωρίς (εάν υπάρχουν ήδη οι μηχανισμοί για αυτό) να βελτιώσει τη σχέση του. Συχνά η παράλληλη θεραπεία δύο συντρόφων είναι η πιο βαθιά λύση σε μια σύγκρουση καθώς οι θεραπείες ζεύγους συχνά λειτουργούν πλην όμως τα αποτελέσματά τους μπορεί να μη φέρουν μόνιμη αλλαγή.